भारतातील सामाजिक परिवर्तनाच्या आणि नि:स्वार्थ सेवेच्या इतिहासात ज्यांची ओळख ‘मानवतेचे विद्यापीठ’ म्हणून केली जाते, असे एक उत्तुंग आणि तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे बाबा आमटे. कुष्ठरोगी, अपंग, अंध, मूकबधिर आणि जंगलातील उपेक्षित आदिवासींना स्वाभिमानाने जगण्याची प्रेरणा देणारे बाबा आमटे हे करुणेचे मूर्तिमंत रूप होते. त्यांनी आपल्या अफाट कष्टांतून ‘आनंदवन’, ‘सोमनाथ’ आणि ‘हेमलकसा’ यांसारखे भव्य प्रकल्प उभे केले आणि समाजाला प्रकाशाची वाट दाखवली.

बाबा आमटे यांचे पूर्ण नाव मुरलीधर देवीदास आमटे! त्यांचा जन्म २६ डिसेंबर १९१४ रोजी वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणघाट येथे एका अत्यंत सधन आणि संपन्न ‘मालगुजार’ कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच ते अत्यंत बंडखोर, निर्भय आणि धाडसी वृत्तीचे होते. समाजातील गरिबी, विषमता आणि अस्पृश्यता यांची त्यांना लहानपणापासूनच प्रचंड चीड होती. सुखवस्तू जीवन नाकारून ते दलितांच्या आणि गरिबांच्या पाठीशी नेहमी उभे राहिले.

१९३४ साली त्यांनी नागपूर येथून बी.ए.ची पदवी घेतली तर १९३६ मध्ये कायद्याची पदवी मिळवून वकिली सुरू केली. गुन्हेगारांना वाचवून पैसे कमावणे बाबांना मान्य नव्हते, त्यामुळे त्यांनी वरोडा येथे श्रमजीवी आणि गरिबांचे खटले चालवण्यास सुरुवात केली. त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला आणि महात्मा गांधींच्या १९४२ च्या ‘चले जाव’ चळवळीत भाग घेतल्याने त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला. १९४६ मध्ये त्यांचा विवाह इंदू घुले (साधनाताई आमटे) यांच्याशी झाला. साधनाताईंनी बाबांच्या प्रत्येक निर्णयात आणि खडतर प्रवासात त्यांना आयुष्यभर भक्कम साथ दिली.

त्याच सुमारास बाबांच्या जीवनाला कलाटणी देणारा प्रसंग घडला. वरोडा येथे असताना एकदा बाबांनी रस्त्याच्या कडेला गटारात पडलेला एक कुष्ठरोगी पाहिला. ज्याचे नाक-कान झडलेले होते आणि अंगावर अळ्या पडल्या होत्या. त्या काळात कुष्ठरोग्यांना समाजात अत्यंत उपेक्षित आयुष्य वाट्याला येत असे. त्यांना वाळीत टाकले जात असे. बाबांनी या उपेक्षितांसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचण्याचा निर्णय घेतला. कुष्ठरोगावर संशोधन करण्यासाठी त्यांनी कलकत्त्याच्या ‘स्कूल ऑफ ट्रॉपिकल मेडिसिन’मध्ये प्रवेश मिळवला. तिथे त्यांनी धाडसाने स्वतःच्या शरीरात कुष्ठरोगाचे जंतू टोचून घेतले, जेणेकरून या आजारावर लस शोधता येईल.

१९४९ मध्ये बाबांनी ‘महारोगी सेवा समिती’ स्थापन केली. मध्य प्रदेश सरकारने त्यांना वरोड्याजवळ ५० एकर पडीक व खडकाळ जमीन दिली. तिथे अतिशय प्रतिकूल परिस्थितीत, वन्य प्राण्यांच्या धोक्यात, केवळ ६ कुष्ठरोगी आणि साधनाताई यांच्या सोबतीने बाबांनी विहीर खणली आणि शेतीला सुरुवात केली. २१ जून १९५२ रोजी विनोबा भावे यांच्या हस्ते ‘आनंदवन’चे उद्घाटन झाले. बाबांच्या मते, जन्माला आलेल्या प्रत्येक माणसाला - मग तो कुष्ठरोगी असो वा अपंग - आनंदाने जगण्याचा अधिकार आहे, म्हणूनच त्यांनी या वसाहतीचे नाव ‘आनंदवन’ ठेवले.

बाबांचा उद्देश कुष्ठरोग्यांना केवळ दयेची भीक देणे हा नव्हता. ते म्हणत, “दान माणसाला नादान बनवते. कुष्ठरोग्यांना दान देऊ नका, संधी द्या.” कुष्ठरोग्यांना स्वाभिमानी आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवण्यासाठी आनंदवनात शेती, दुग्ध व्यवसाय, टिन कॅन प्रोजेक्ट, बायोगॅस प्रकल्प, सूतकताई आणि सतरंज्या बनवण्याचे उद्योग सुरू करण्यात आले. अंध, अपंग आणि मूकबधिरांना व्यवसाय शिकवण्यासाठी ‘संधि-निकेतन’ ची स्थापना करण्यात आली. आनंदवनातील कारागिरांनी कुष्ठरोग्यांना वापरता येतील अशा तीन चाकी सायकली आणि विशेष चपला बनवल्या. आनंदवन स्वतःच्या पायावर उभे असलेले एक स्वयंपूर्ण गाव बनले.

आनंदवन स्थिर झाल्यानंतर बाबांनी १९६७ मध्ये ‘सोमनाथ प्रकल्प’ सुरू केला. तरुणांमध्ये श्रमाचे महत्त्व रुजवण्यासाठी आणि त्यांना समाजकार्याकडे वळवण्यासाठी तिथे दरवर्षी ‘श्रमसंस्कार शिबिरे’ घेतली जाऊ लागली. या शिबिरांमधून अनेक निष्ठावान सामाजिक कार्यकर्ते तयार झाले.

यानंतर १९७३ मध्ये बाबांनी गडचिरोली जिल्ह्यातील अतिदुर्गम भामरागड जंगलात ‘लोक बिरादरी प्रकल्प’ (हेमलकसा) सुरू केला. तिथे राहणाऱ्या ‘माडिया गोंड’ या मागासलेल्या आदिवासींसाठी हा प्रकल्प उभारण्यात आला. अंधश्रद्धा, कुपोषण आणि आजारांनी ग्रासलेल्या या आदिवासींना वैद्यकीय सेवा आणि शिक्षण देण्याचे प्रचंड मोठे आव्हान होते. बाबांचे सुपुत्र डॉ. प्रकाश आमटे आणि त्यांच्या पत्नी डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या प्रकल्पासाठी समर्पित केले. तेथे अत्याधुनिक रुग्णालय, आदिवासी मुलांसाठी शाळा आणि वन्य प्राण्यांसाठी एक अनाथालय उत्तम प्रकारे सुरू झाले.

देशात जेव्हा फुटीरतावाद आणि हिंसाचाराचे वातावरण वाढले होते, तेव्हा युवकांना राष्ट्रीय एकात्मतेच्या सूत्रात बांधण्यासाठी बाबांनी १९८५ मध्ये ‘भारत जोडो अभियान’ सुरू केले. कन्याकुमारी ते जम्मू असा १४ राज्यांमधून ५००० किलोमीटरचा प्रवास शेकडो युवकांनी सायकलवरून पूर्ण केला. पाठीच्या मणक्याचा तीव्र त्रास असतानाही बाबांनी ॲम्ब्युलन्समध्ये झोपून या यात्रेचे नेतृत्व केले. पुढे १९८७-८८ मध्ये त्यांनी अरुणाचल प्रदेशातील इटानगर ते गुजरातच्या ओखापर्यंत दुसरे भारत जोडो अभियान पूर्ण केले.

पंजाबमध्ये जेव्हा खलिस्तान चळवळीमुळे दंगली उसळल्या होत्या, तेव्हा बाबांनी स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता १९८६ मध्ये ‘पंजाब शांतता यात्रा’ (पीस बाय पीस मिशन) काढली आणि लोकांमध्ये सामंजस्य निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

बाबांचे निसर्गावर अतोनात प्रेम होते. सरदार सरोवर धरणामुळे विस्थापित होणाऱ्या आदिवासींच्या हक्कांसाठी आणि पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी सुरू झालेल्या ‘नर्मदा बचाव आंदोलना’त बाबांनी १९९० च्या दशकात सक्रिय सहभाग घेतला. मेधा पाटकर यांना पाठिंबा देत बाबांनी स्वतःचे घर सोडून नर्मदेच्या तीरावर कसरावद येथे मुक्काम ठोकला आणि विस्थापितांच्या हक्कांसाठी लढा दिला.

बाबा आमटे हे एक अत्यंत प्रतिभावान कवी आणि विचारवंतही होते. ‘ज्वाला आणि फुले’ आणि ‘करुणेचा कलाम’ हे त्यांचे गाजलेले काव्यसंग्रह आहेत. त्यांच्या साहित्यातून नेहमी करुणा, मानवता, निर्भयता आणि विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन प्रकट होतो.

बाबा आमटे यांच्या या उत्तुंग मानवसेवेसाठी त्यांना जगातील अनेक सर्वोच्च सन्मानांनी गौरवण्यात आले. त्यामध्ये ‘रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार’ (१९८५), भारत सरकारचा ‘पद्मविभूषण’ (१९८६), ‘संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार पुरस्कार’ (१९८८), ‘गांधी शांतता पुरस्कार’ (१९९९), ‘राईट लाइव्हलीहुड अवॉर्ड’ (१९९१) आणि ‘महाराष्ट्र भूषण’ (२००४) अशा अनेक मानाच्या पुरस्कारांचा समावेश आहे.

२ फेब्रुवारी २००८ रोजी बाबा आमटे यांनी आनंदवनात अखेरचा श्वास घेतला. मृत्यूनंतर देह जाळण्याऐवजी मातीला अर्पण करण्याची त्यांची इच्छा होती, त्यानुसार त्यांना आनंदवनात दफन करून त्यावर एक झाड लावण्यात आले. आज बाबा आपल्यात नसले तरी त्यांचे सुपुत्र डॉ. विकास व डॉ. प्रकाश आमटे, स्नुषा डॉ. भारती व डॉ. मंदा आणि त्यांची पुढची पिढी या सर्वांनी बाबांनी पेटवलेली ही सेवेची मशाल तितक्याच निष्ठेने आणि तेजाने पुढे नेली .

बाबा आमटे यांचे जीवन म्हणजे नि:स्वार्थ सेवा, त्याग आणि मानवतेचे मूर्तिमंत दर्शन होय, जे येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना कायम प्रेरणा देत राहील.